Aankoop 'Colfspelers op het ijs' voedt discussie over relatie tussen colf en golf

Op 15 september 2026 werd in een persbericht bekendgemaakt dat het Mauritshuis en het Rijksmuseum gezamenlijk 'Colfspelers op het ijs' van Hendrick Avercamp hebben aangekocht, met steun van onder meer de Vereniging Rembrandt. Een van de fraaiste afbeeldingen van het zeventiende-eeuwse colfspel is terug in Nederland.

Het schilderij uit circa 1625 komt uit een Britse privécollectie en was jarenlang in bruikleen bij het Museum of Fine Arts in Houston (Texas, VS). Met de aankoop is het toegevoegd aan het Nederlandse openbare kunstbezit. Voor liefhebbers van golfgeschiedenis is het een bijzondere aanwinst. Het kleine paneel nodigt uit om nauwkeurig te kijken: naar de spelers, hun materiaal en het spel dat hen op het winterse ijs bijeenbrengt.

Avercamp heeft de colfpartij nadrukkelijk naar de voorgrond gehaald. Waar zijn bekendste winterlandschappen bevolkt worden door tientallen kleine figuren, staan we hier vrijwel op ooghoogte bij de spelers. De donkere gestalten steken scherp af tegen het lichte ijs en de winterlucht. Alle aandacht gaat naar het ogenblik vóór de slag. De twee heren dragen hoge hoeden, donkere mantels en witte geplooide molensteenkragen, ook wel Spaanse kragen genoemd. Hun kleding past bij de gegoede burgerij, bij wie het colven op ijs een geliefd wintervermaak was. In de rossig bebaarde speler aan slag wordt wel Avercamp zelf herkend; in zijn tegenspeler zijn broer Lambert. Avercamp zou zichzelf en familieleden vaker als figuranten in zijn ijsgezichten hebben opgenomen.

Colf of golf?

In een bericht van de Vereniging Rembrandt lezen we onder meer:

"Wie kent ze niet, Avercamps grote winterpanorama's met een hoge horizon, vol kleine figuren en anekdotische tafereeltjes – je weet nauwelijks waar je kijken moet, zoveel gebeurt er op en rond het ijs. Dit keer lijkt Avercamp in te zoomen op één scene uit zo'n drukbevolkte compositie. Op een bevroren vaart speelt een tweetal goedgeklede heren colf; speltechnisch de voorloper van ons huidige golf."

En voor sommige Britse kranten was de aankoop reden om weer eens te schrijven over de vraag in welk land golf voor het eerst gespeeld is. The Times citeerde kunsthistoricus Pieter Roelofs van het Rijksmuseum als volgt:

"Er is altijd de vraag: werd golf uitgevonden in Engeland of Schotland of gebeurde dat ergens anders? Er bestaan enkele vroeg 16de-eeuwse Nederlandse en Vlaamse prenten die deze activiteit met een c [colf] afbeelden. Het betrof een activiteit die het hele jaar door plaatsvond en in de winter een speciale activiteit op het ijs werd. Er is geen schriftelijk bewijs dat wij [Nederland] eerste waren. Het is echter interessant om te zien dat deze activiteit [colf] zich in een vrij korte tijd over de grenzen heen heeft verspreid. Dankzij deze prenten denken we dat het Nederlandse of Vlaamse immigranten waren die het naar het Verenigd Koninkrijk brachten."

De relatie tussen colf en golf?

Zeker is dat we op het schilderij colfspelers zien. Maar wat valt met zekerheid te zeggen over de verhouding tussen colf en golf?

Voor een golfer oogt de houding van de speler op het schilderij vertrouwd. Toch wordt hier het Hollandse colfspel afgebeeld. De loden colfstokken en de houten paal, die als doelpaal of buut wordt geduid, wijzen daarop. Bij colf werd naar een afgesproken doel gespeeld, zoals een paal; bij het Schotse golf moest de bal in een hole belanden. Beide spelers hanteren een traditionele Hollandse colf: een lange stok van essenhout met aan het uiteinde een loden slof. Met die ene stok werd zowel de verre slag als het korte spel bij het doel uitgevoerd. Bij het Schotse golf werden doorgaans clubs gebruikt met een houten steel en een daaraan verbonden houten kop. Daarnaast bestonden clubs met ijzeren koppen, onder meer voor lastige liggingen in zand of modder. De leren ballen, gevuld met haar of veren, vormden juist een overeenkomst tussen beide spelen.

Het belangrijkste onderscheid zat in het doel. Bij golf moest de bal in een hole belanden; bij colf werd naar een afgesproken doel gespeeld, bijvoorbeeld een paal. Op het ijs kon de houten doelpaal, de buut, met een pen aan de onderzijde worden vastgezet. De figuur die op het schilderij zo’n paal draagt, wordt als ballenmerker geduid. Juist die paal is een belangrijke aanwijzing voor het spel dat Avercamp hier heeft vastgelegd.

"Het schilderij laat de verwantschap zien, maar bewijst niet dat het Schotse golf rechtstreeks uit het Nederlandse colf is ontstaan"

De spelers probeerden hun eigen bal in zo weinig mogelijk slagen over een strek naar het doel te spelen. Na het voltooien daarvan kon de ballenmerker de paal meenemen en verderop opnieuw plaatsen. Zo ontstond een parcours over het ijs. Ook vaste palen, boomstronken of zelfs een ingevroren bootje konden als doel dienen; in dat laatste geval moest de bal in het bootje belanden. Bij partijen waarbij om geld werd gespeeld, kon een arbiter de score controleren en toezien op een eerlijk spelverloop.

De verre slag, het benaderen van een doel en de strijd om het laagste aantal slagen verklaren waarom dit schilderij golfers zo aanspreekt. Die overeenkomsten hebben ook de discussie over de relatie tussen colf en golf gevoed. Het schilderij laat de verwantschap zien, maar bewijst niet dat het Schotse golf rechtstreeks uit het Nederlandse colf is ontstaan.

Meer dan colf

Rond de spelers gaat het dagelijkse winterleven door. De ijsvisser met de rode wollen muts draagt een hakbijl om een wak te maken en een mand voor zijn vangst. Het jongetje naast hem heeft een schepnet waarmee de vis uit het wak kon worden gehaald. Zulke vissers keren vaker terug in Avercamps wintertaferelen. Hetzelfde ijs bood de een gelegenheid tot vermaak en de ander een mogelijkheid om in zijn levensonderhoud te voorzien.

Ook minder verheven details kregen een plaats. Op de linker voorgrond bevond zich een gehurkte man die zijn behoefte deed. Deze figuur is later overschilderd, maar zijn contouren zijn nog door de dunne verflaag heen te herkennen; de achtergelaten uitwerpselen bleven zichtbaar. Links is bovendien een gerechtsplaats afgebeeld, die als waarschuwing voor de gevolgen van wetsovertreding kan worden gelezen. Naast het plezier op het ijs toont Avercamp zo ook de rauwere kanten van het dagelijkse bestaan.

Het golfspel zoals we dat nu kennen heeft een afzonderlijke ontstaansgeschiedenis die begon in Schotland

De overeenkomsten tussen colf en golf zijn herkenbaar, maar het golfspel zoals we dat nu kennen heeft een afzonderlijke ontstaansgeschiedenis die begon in Schotland. Daarover meer in de Canon van de Nederlandse golfgeschiedenis. Overigens vertoont de kennis over het ontstaan van golf in Schotland, met name in de periode 1500-1650, nog lacunes. Een grootschalig onderzoek naar deze vroege spelgeschiedenis is daarom wenselijk.

Het schilderij wordt als eerste gepresenteerd in het Stedelijk Museum Kampen, in de thuisstad van Avercamp. Het is daar sinds 3 oktober 2026 te zien in de tentoonstelling 'Avercamp terug in Kampen: de 17e eeuw door de ogen van Hendrick & Barent'. Later zal het schilderij afwisselend getoond worden in het Mauritshuis en het Rijksmuseum. Een mooie gelegenheid om dit bijzondere stukje spelgeschiedenis van dichtbij te bekijken.

• Zie ook pagina 72-75 van het boek De Nederlandse golfgeschiedenis (2023) door Robin Bargmann & Arnout Janmaat en het werk Serendipity of Early Golf (2010) van Robin Bargmann.
• Zie verder Hendrick Avercamp op golfgeschiedenis.nl

Foto onder: een bericht in The Times in september 2026.