Inhoud caddie

Pesticidegebruik op sportvelden: de stand van zaken

Gebruik van pesticide (gewasbeschermingsmiddelen, bestrijdingsmiddelen) op sportvelden en golfbanen is aan strikte regels gebonden. IPM is de wettelijk verplichte methodiek om het gebruik drastisch af te bouwen. Wat is de stand van zaken? Geert Cuperus van de Werkgroep Milieuvriendelijk Beheer zet het in dit artikel op een rij.

Door Geert Cuperus (Werkgroep Milieuvriendelijk Beheer)

Sinds 2017 is er regelgeving die het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen buiten de landbouw verbiedt. Gebruik op sportvelden was echter nog wel toegestaan, maar inmiddels is wat dat betreft ook alweer een en ander veranderd. Hoe zit het precies? En vooral: hoe gaan we er nu voor zorgen dat gewasbeschermingsmiddelen worden uitgebannen op alle sportvelden en golfbanen in Nederland? Wat is daar voor nodig en waar is informatie te vinden? In dit artikel wordt een overzicht gegeven.

In het kort

  • Alleen in enkele uiterste gevallen mogen nog gewasbeschermingsmiddelen gebruikt worden. Dit is uitgewerkt in de Regeling gewasbeschermingsmiddelen en biociden.
  • Gebruik is alleen toegestaan tenzij het echt niet anders kan. Dat houdt in dat eerst de regels voor goed grasbeheer zijn toegepast (IPM) en dat slechts kleine gedeelten van het speloppervlak behandeld worden. Wanneer dat in bepaalde gevallen meer is dan 20% gaat er iets niet goed met het beheer.
  • Recent is er een uitspraak geweest dat er onvoldoende wettelijke grondslag is voor het verbod, dus een formeel gebrek. De overheid is bezig met een nieuwe grondslag en wil het gebrek met de start van het beheerseizoen 2022 hebben gerepareerd.
  • Voor beheerders zijn tools ontwikkeld en is informatie beschikbaar gesteld om toe te werken naar pesticidevrij beheer.
    1. Voor sportvelden in het algemeen omvat dit onder meer een webtool om IPM vorm te geven, een Handreiking pesticidevrij beheer, een e-learning cursus, goede voorbeelden en links naar webinars. Alle informatie voor sportvelden is te vinden op duurzamesportsector.nl.
    2. Voor golfbanen is OnCourse de tool om IPM vorm te geven. Daarnaast is er ondersteuning in de vorm van publicaties zoals het Handboek kwaliteit golfbanen, factsheets, workshops, webinars en online trainingen. Alle informatie voor golfbaanbeheerders is te vinden op de Caddie-pagina over IPM en pesticidevrij beheer.
  • De grote uitdaging is nu alle beheerders bij deze aanpak te betrekken. Wat betreft sportvelden in het algemeen zijn het vooral de gemeenten die daarin een trekkersrol gaan oppakken. In golf is deze rol weggelegd voor de banen en clubs in samenwerking met het greenkeepingteam dan wel de aannemer die het onderhoud uitvoert.

Geen middelen, tenzij

In de loop der jaren zijn we min of meer gewend geraakt aan het gegeven dat gewasbeschermingsmiddelen worden gebruikt in de sport. Toch is het geen vanzelfsprekendheid en eigenlijk ook best raar. Sportgras is bij uitstek iets 'groens' waar geen chemie thuishoort. Met goed vakmanschap kan een mooie en gezonde grasmat gerealiseerd worden. Wanneer gewasbeschermingsmiddelen worden ingezet is het regulier onderhoud tekort geschoten. Nu stelt het beoefenen van sport de nodige eisen aan kwaliteit en veiligheid, het is dan niet uitgesloten dat in uiterste gevallen extra hulp nodig is. Maar dikwijls is het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen verworden tot symptoombestrijding, met gevolgen voor sportbeoefenaar en het milieu.

Sportgras is bij uitstek iets 'groens' waar geen chemie thuishoort

Het roer moest om en de kern van de aanpak die vanaf 2013 is ingezet is dat middelen niet meer mogen, tenzij daar echt niet aan valt te ontkomen. Dat kan het geval zijn wanneer een goede en veilige sportbeoefening onmogelijk dreigt te worden en andere maatregelen uitgeput zijn. En naar nu blijkt zijn dat feitelijk nog maar enkele situaties die op sportvelden en golfbanen kunnen voorkomen. Deze zijn omschreven in de Regeling gewasbeschermingsmiddelen en biociden.

Voor sportvelden en golfbanen is in schema's aangegeven in welke situaties nog gebruik mag worden gemaakt van gewasbeschermingsmiddelen. Voor golfbanen geldt de tabel hieronder, die ook te vinden is op de NGF-themapagina Van Green Deal naar volledig pesticidevrij beheer. 'Ja' betekent dat gebruik is toegestaan. Klik op de tabel om de afbeelding groter te maken. Klik hier voor de tabel als pdf.

 

tabel ipm 2020 mei 

Hoewel volgens de tabel nog in sommige gevallen gespoten mag worden moet dat uiteraard zo veel mogelijk worden beperkt. Daarbij geldt het volgende.

  • Door goede monitoring moeten problemen al in een vroeg stadium worden voorkomen.
  • Volgens een advies van deskundigen kan de inzet van gewasbeschermingsmiddelen in een jaar beperkt blijven tot 20% van bepaalde speeloppervlakken, behalve greens. Wanneer op een sportveld of golfbaan meer gebruik nodig blijkt, dan is dit een duidelijke indicatie dat er iets mis is en dat het onderhoud nadrukkelijk bijgestuurd moet worden.

Er moet gelijk een misverstand worden weggenomen. Vaak wordt verondersteld dat biologische middelen of laag-risicomiddelen niet onder het verbod vallen. Dat is onjuist, elk middel dat wordt ingezet om gras te beschermen tegen schadelijke organismen of ter vernietiging of voorkomen van onkruid is een gewasbeschermingsmiddel. Wel verdient het de voorkeur om, als deze beschikbaar zijn, laag-risicomiddelen als eerste in te zetten.

Verbod even op pauze, ontwikkeling gaat door

Eind 2020 heeft het gerechtshof in Den Haag vastgesteld dat er onvoldoende wettelijk grondslag is om een verbod in te stellen op het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen. Dat lijkt een streep te trekken door alles wat hierboven is toegelicht. Dat is echter nog maar zeer de vraag. Wanneer we kijken naar de praktijk, dan zien we dat er al veel beheerders van sportvelden en golfbanen 'om' zijn. Ze willen simpelweg af van 'chemie'. Men wil niet meer afhankelijk zijn van noodverband en juist toe naar het ontwikkelen van gezonde grassystemen. De belangstelling voor milieuvriendelijk beheer is breed en steeds meer beheerders zijn op zoek naar oplossingen om zonder middelen een gezond gras te kweken. Dit blijkt wel uit de grote belangstelling voor workshops, cursussen en webinars die worden georganiseerd.

Veel beheerders van sportvelden en golfbanen zijn 'om', ze willen simpelweg af van 'chemie'

En in de Tweede Kamer is er nog steeds een meerderheid die vindt dat we af moeten van gewasbeschermingsmiddelen. Direct na de uitspraak van het gerechtshof heeft de Kamer een motie aangenomen die de regering oproept om de wettelijke grondslag voor een verbod zo spoedig mogelijk te herstellen. Het wetsvoorstel dat dit moet regelen is inmiddels aan de Tweede Kamer voorgelegd. Het belang van pesticidevrij beheer blijft overeind staan, we gaan dus gewoon verder.

De marsroute: IPM (geïntegreerde gewasbescherming)

De Green Deal Sportvelden is zoals bekend afgelopen en heeft grotendeels haar werk gedaan. Er is veel aandacht ontstaan voor beheer zonder pesticide en conform de doelstelling zijn de situaties beschreven waarin het gebruik nog steeds niet is te voorkomen: dat zijn de situaties die nu nog zijn uitgezonderd in de Regeling gewasbeschermingsmiddelen en biociden. Door de Green Deal is de methodiek vastgelegd die moet leiden tot uitbannen van pesticide. Deze methodiek gaat uit van planmatig beheer gericht op een gezond grassysteem. Essentiële stappen daarbij zijn het vastleggen van de uitgangssituatie (wat is de kwaliteit van het gras/bodemsysteem), het stellen van (kwaliteits)doelen, plannen van het onderhoud, monitoren van de graskwaliteit en tenslotte het evalueren van de gekozen wijze van beheer en onderhoud.

Met IPM legt een beheerder de basis voor een gezond grassysteem

De uitgangspunten van deze methodiek zijn aangevuld met de aspecten die conform het Besluit gewasbeschermingsmiddelen en biociden in een gewasbeschermingsmonitor beschreven dienen te worden. Het geheel noemen we geïntegreerde gewasbescherming, ook aangeduid met de Engelse afkorting IPM (Integrated Pest Management). Door deze uitgangspunten te volgen, legt een beheerder de basis voor een gezond grassysteem en en passant aan de verplichte gewasbeschermingsmonitor. Voor golfbanen verloopt deze systematiek en monitoring sinds 2020 via OnCourse. Deze portal, gratis voor Nederlandse banen, is ontwikkeld om golfbaanbeheerders te stimuleren bewust om te gaan met natuur en milieu, maatschappelijk verantwoord te ondernemen en en invulling te geven aan wet- en regelgeving. Voor andere sporten zal er op korte termijn via NOC*NSF een webtool beschikbaar komen waarmee een beheerder stap voor stap IPM kan vormgeven.

Ondersteuning voor beheerders

Beheer zonder gewasbeschermingsmiddelen is eigenlijk eenvoudig, laten we ze gewoon wegdoen. Maar dan blijkt ineens dat er de nodige uitdagingen zijn. Onderhoud moet zich veel nadrukkelijker gaan richten op het voorkómen van onkruid en plagen. En meestal blijkt dat deze alsnog komen opdagen en niet zelden in een omvang die goede sportbeoefening lastig maakt. Diverse beheerders zijn aan de slag gegaan met deze uitdaging en komen tot allerlei oplossingen en ideeën. De planmatigheid van beheer (IPM) blijft het uitgangspunt en geeft een stevig fundament. Maar daarna komt het aan op vakkennis en het kunnen 'lezen' welke ingreep op dat moment nodig is. Dan is het prettig om terug te kunnen vallen op informatie en kennis van deskundigen en collega’s.

Pesticidevrij beheer vereist een aanpak gericht op preventie en een actieve zoektocht naar de beste oplossingen

De Werkgroep Milieuvriendelijk Beheer werkt aan het verzamelen, op een rij zetten en beschikbaar maken van praktische, inhoudelijk kennis voor beheer en onderhoud. Langzamerhand is er het nodige materiaal ontwikkeld waarmee elke beheerder aan de slag kan gaan.

  • De Handreiking pesticidevrij beheer gaat uitgebreid in op het ontstaan van onkruiden en plagen. Met de kennis uit de handreiking kan gewerkt worden aan preventief beheer en onderhoud.
  • Middels gerichte factsheets wordt aandacht geschonken aan specifieke thema’s. De factsheets voor golfbanen zijn gericht op greenkeepers, commissies, bestuursleden en directies. Ga hiervoor naar de Caddie-pagina Baanmanagementondersteuning.
  • Goede voorbeelden op sportvelden en golfbanen worden in kaart gebracht. Case studies leiden tot meer kennis en geven inspiratie. Een voorbeeld is deze verzameling best practices en succesverhalen op het gebied van de GEO-thema's natuur, milieu en samenleving
  • Er worden door de diverse betrokken partijen bij de Werkgroep Milieuvriendelijk Beheerwebinars georganiseerd. Dit is een zeer geschikte vorm om in korte tijd veel beheerders te bereiken met allerhande informatie, van wetgeving tot zeer praktische zaken. Voor golfbanen organiseert de Golfalliantie workshops, cursussen, webinars en online trainingen. Houd op de NGF-kalender het aanbod in de gaten. 

Slotsom

Beheer en onderhoud van sportvelden en golfbanen is grotendeels mogelijk zonder inzet van gewasbeschermingsmiddelen. Dat vereist een aanpak gericht op preventie en een actieve zoektocht naar de beste oplossingen. Soms kan het in uiterste gevallen nog nodig blijken om een hardnekkig probleem met middelen aan te pakken. Dat mag nu nog in slechts een handvol situaties. Het is de (politieke) bedoeling deze uitzonderlijke situaties na 2022 ook te verbieden. Voor beheerders is dat haalbaar wanneer serieus werk wordt gemaakt van IPM en de diverse tools die in dit artikel zijn genoemd worden gebruikt. Er zijn goede voorbeelden om van te leren en in een gezamenlijke setting is het probleem goed aan te pakken.

Preventie en bestrijding van onkruiden, ziekten en plagen - januari 2020